پیام خطا

  • Notice: Undefined offset: 8 in user_node_load()‎ (line ۳۶۹۷ of ‎/home/revayat/public_html/modules/user/user.module).
  • Notice: Trying to get property of non-object in user_node_load()‎ (line ۳۶۹۷ of ‎/home/revayat/public_html/modules/user/user.module).
  • Notice: Undefined offset: 8 in user_node_load()‎ (line ۳۶۹۸ of ‎/home/revayat/public_html/modules/user/user.module).
  • Notice: Trying to get property of non-object in user_node_load()‎ (line ۳۶۹۸ of ‎/home/revayat/public_html/modules/user/user.module).
  • Notice: Undefined offset: 8 in user_node_load()‎ (line ۳۶۹۹ of ‎/home/revayat/public_html/modules/user/user.module).
  • Notice: Trying to get property of non-object in user_node_load()‎ (line ۳۶۹۹ of ‎/home/revayat/public_html/modules/user/user.module).

دیالوگ در نمایشنامه های دفاع مقدس

دیالوگ در نمایشنامه های دفاع مقدس

مهرنوش نصوری: "دیالوگ" یا "گفتار نمایشی" یکی از مهمترین اجزاء نمایشنامه به شمار می آید که در نخستین نظریات بررسی ساختار نمایشی "فن شعر" ارسطو هم به طور مفصل به آن پرداخته شده و مورد اهمیت و تاکید قرار گرفته است.گفتار نمایشی یکی از مهمترین اجزاء درام است که وظایف مهمی مثل پیشبرد روایت، ایجاد درگیری، درگیری و تعلیق ، معرفی فضا و مکان، شخصیت پردازی و... را برعهده دارد و یک دیالوگ خوب آنست که علاوه بر ایجاد اکت و فعل دراماتیک بتواند همه این وظایف را بطور کامل و البته به گونه ای نامحسوس و غیر مستقیم به انجام برساند.آنچه در این مقاله قصد پرداختن به آن را دارم بررسی نقش ، تاثیر وچگونگی پرداخت دیالوگ- به صورت کلی – در حوزه ادبیات نمایشی دفاع مقدس است هر چند که قبول دارم بررسی موشکافانه و علمی این عنصر در یک حوزه از ادبیات نمایشی مستلزم پرداختن به گستره ای محدودتر و کاملتر است و به یک پروژه تحقیقی کامل و کم نقص در مورد آثاری مشخص از این ژانر نیاز دارد.اما در این محدوده اند که ضمن اقرار به نامحدود بودن مبحث سعی دارم تا با بررسی گستره ای کلی، علاقه مندی و توجه را نسبت به این جزء مهم درام جلب کنم.آنچه مشخص است اینکه دیالوگ نویسی به عنوان جزئی از ساختار نمایشنامه در بسیاری از آثار دفاع مقدس ما دارای ضعف هایی است که این ضعف ها باز هم در راستای کاستی های ساختاری نمایشنامه قرار می گیرند.

"دیالوگ" و انتقال اندیشه: همانطور که می دانید یکی از مهمترین نقشهای دیالوگ و زبان نمایشنامه انتقال دیدگاه ها، پیام ها و اهداف محتوایی است.زبان، در آثار بسیاری از نویسندگان دفاع مقدس نیز چنین کارکردی دارد. در واقع یکی از مهمترین عناصر نمایشنامه های دفاع مقدس که پس از قهرمان، می تواند هدف و ایدئولوژی اثر را تبیین کند، زبان و دیالوگ آنست؛

حامد : یه دوستی داشتم وقتی هنوز دانشجو بود، آرمانی صحبت می کرد، یک عرفان ظریف اجتماعی توی حرفهایش آدمو به وجد می آورد. خدمت به مردم. علی وار زندگی کردن... اما بعد واقعیتهای زندگی مثل همه مردم متاسفانه اونم عوض کرد، همینکه پشت میز طبابت نشست..."نمایشنامه خدای عشق/ نوشته محمد احمدی"

بهنام : تو هنوز فکر می کنی دنیای نقل و نبات آتیش و گلوله س. حرف زمونه اس که عوض شده. با هم اینجا از پیسی دخیل خاطره ها مونیم."آینه، وقت آفتاب/ نوشته سعید تشکری"

در این ساختار کلامی و به ویژه به واسطه تکلفی که نویسنده دفاع مقدس در بیان ارزش ها و معنای هدفمند مورد توجه ژانر احساس می کند، زبان گرایش زیادی به سمت اشارت مستقیم و استفاده نامتناسب از واژه ها در دهان شخصیت هایش دارد. شاید مهمترین ویژگی بیان ایدئولوژی در گفتار نمایشی دفاع مقدس این باشد که هر شخصیتی را بدون توجه به جایگاه و نقش آن در داستان، قادر به بیان و تحلیل مبانی فکری، ارزشها و آرمانهای مورد انتظارشان داده است. نمایشنامه نویس دفاع مقدس باید توجه داشته باشد، گفتاری که جهانبینی و ایدئولوژی نمایشنامه را مطرح می کند، بهتر است از زبان شخصیتی توجیه شده، در بهترین زبان و چه بهتر که بصورت غیر مستقیم بیان شود،

غریب: هر وقت که بخوام از اینجا برم، می رم. اما این کوله اینجا می مونه.به من گفت: صاحب خرقه اینجاس. خودت گفتی می خواد راه و رسم چرخیدن زیر علامت رو یاد بگیره. در ضمن برای منم نیرویی نمونده. حالا یا خودت بدوش بکش یا بده ..."نمایشنامه چرخ هشتم / نوشته علیرضا حنیفی"

زبان و روایت گذشته : یکی از مهمترین ضعفهای درام ایرانی – که به ویژه در بسیاری از آثار دفاع مقدس هم مشاهده می شود- تبدیل دیالوگ و ساختار گفتگو به نقل قول روایی گذشته است. این نوع پرداخت کلامی تقریبا در همه نمایشنامه های دفاع مقدس دیده می شود . شاید مهمترین دلیل چنین رویکردی نقل حوادث جنگ در آثار این ژانر باشد.دلیل دیگر گذشته نویسی در نمایشنامه های دفاع مقدس احتمالاً تاکید بر فردیت و توجه به اندیشه و آرمانهای شخصی قهرمان هاست؛ این کارکرد در خیلی از آثار دفاع مقدس رویدادها و وقایع را هم تحت تاثیر قرار داده و افعال و رویدادهای ماضی در این نمایشنامه ها جای اکت و اتفاق حال را گرفته اند.

پدر: سه ماه پیش هم که با هزار انا انزلنا تونستیم خودمون رو برسونیم سلیمانیه و اجازه حمل جنازه مادرت رو از بعثی ها بگیریم، یادته؟"نمایشنامه صبح صادق / نوشته محمدرضا برمایون"

اولی : همه رفته بودند. فقط ماه بود و ستاره بود و خنکایی که یهو پا تند می کرد، هل می خورد زیر پیرهنم... با خودم گفتم: اگه من نباشم ... اگه من اصلاً نبودم .... تموم اون شب به تو فکر می کردم و...."نمایشنامه دهانی پر از کلاغ/ نوشته جمشید خانیان"

فعل ماضی به تنهایی عامل باز دارنده ای که دیالوگ را با تعریف خاطره ای کم تاثیر و پایان یافته مواجه می سازد و همین مسئله از کارکرد مثبت و تاثیرگذاری رویداد متن می کاهد.یادآوری و گذشته گویی و شاید به بیانی بهتر خاطره نویسی در درام دفاع مقدس ساده ترین راهی است که تبدیل به یک زبان کم تاثیر در متن شده است و به همین میزان از تاثیر درام نیز می کاهد و رویداد و اتفاق را در لحظه و در مقابل مخاطب به حداقل قدرت آن می رساند.

سعید : سه روز و سه شب از محاصره قرارگاه می گذشت. توی این مدت نه مهمات رسیده بود، نه غذا، نه آب، بیشتر از هر چیز تشنگی امان بچه ها رو بریده بود. یه تانکر آب همین طرف درست مثه اون تانکر بین ما و دشمن مونده بود...."نمایشنامه خاک سبز / نوشته سیدحسین فدایی حسین"

شاید بهتر باشد که نمایشنامه های دفاع مقدس به جای قرار دادن حوادث اصلی در گذشته جنگ، تصمیم جدی تری برای تبدیل کردن این بیان نمایشی به اکت و قرار دادنش در زمان حال گرفته و دست کم برخی از تاثیرات رویداد را در مواجهه با مخاطب بدین ترتیب تقویت کنند.

شعارزدگی در کلام: دیالوگ و گفتار نمایشی در پرداخت مناسب می تواند به طور غیر مستقیم دیدگاه ها، افکار، اهداف و ارزشهای معنوی دنیای داستان و زندگی قهرمانانش را بازگو کند.اما در نقطه مقابل یک دیالوگ ضعیف ممکن است با مستقیم گویی خواستار ارتباطی بی واسطه و رودرو با مخاطب باشد. اینجاست که دیالوگ شخصیت و داستان نمایشنامه را کنار زده و قصد دارد خود خواهانه خودش را در مخاطب تحمیل کند.در برخی از نمایشنامه های دفاع مقدس، به واسطه سطحی نگری به ساختار گفتگو و گفتار نمایشی از گنجاندن هوشمندانه پیام و منظور در بینابین گفتارها طفره رفته و آنها به ساده ترین شکل ممکن در کلام مستقیم شخصیتهای نمایشی اش می آورد:

شاگرد: جنگ یعنی خراب شدن خانه ها و خیابانها ، جنگ یعنی اسم کوچه ها را عوض کردن، نام یک نفر شهید را روی آن گذاشتن . جنگ یعنی اینکه آدم دیگه دلش نمی خواهد مدرسه تعطیل باشد. جنگ یعنی...."نمایشنامه چهار خاطره از جنگ / نوشته مسعود سمیعی"

یوسف تو می خوای بگی اون پیرمردی که ... اونیکه توی سازش می دمید، با صداش همراهی می کرد، با قلمش عکس شهدا را می کشید، همراه و همگام رزمندگان جبهه نبود؟ تو اینو می خوای بگی؟ بگو....فریاد بزن.... چرا ساکتی؟ جرأتشو داری بگو که نبود؟ ... نه... همه شریک بودن."نمایشنامه خدای عشق/ نوشته محمد احمدی"

شعارزدگی در زبان گفتاری نمایش یکی از بزرگترین آفت هایی است که به سادگی می تواند فاصله میان تماشاگر و صحنه و خواننده و متن را افزایش داده و از تاثیرات مثبت متن بر خواننده یا تماشاگر بکاهد.شاید بهترین راه پرهیز از این کاستی روی آوردن به صرفه جویی و خست در استفاده از زبان و گرایش بیشتر به سمت گفتگو به جای تک گویی و حدیث نفس قهرمان باشد. در این صورت است که فرایند درگیری نمایشی نیز عرصه درام را در بر خواهد گرفت و ساختار داستانی به مجالی برای طرح دیدگاهها و مواجهه کلام به عنوان رقابت دو طرح مسائل و پیام های اصلی مبدل خواهد گشت.

غریب: تنها که نیستی پهلوان! هستی؟پیر: ما و تنهایی؟ تنهایی فقط برازنده خودشه و السلام... خب کی هستی؟ از کجا می آی؟غریب: می گم! ولی رسم پهلوونی و بزرگی، دلجوئیه، نه بازجویی بزرگوار!؟پیر: به دل گرفتی؟ نیت فقط آشنایی بود.غریب: برای پهلوون غریبه و آشنا یکیه . نه؟"نمایشنامه چرخ هشتم / نوشته علیرضا حنیفی"

دیالوگ نویسی و بطور کلی زبان در نمایشنامه های ایرانی همواره در حوزه پرداخت و نگارش دچار کاستی ها و ایرادهایی بوده است که بر شمردن این ضعف ها مستلزم آغاز یک پروژه مفصل و منظم تحقیقاتی است. اما نکته قابل تامل در این حوزه آنست که علیرغم تمام ویژگی ها این پرداخت زبانی نتوانسته هویت و استقلال ابزاری اش را در بسیاری از آثار نمایشی ایرانی پیدا کند.نمایشنامه های دفاع مقدس از این قاعده مستثنی نبوده، بلکه به نظر می رسد حتی بیشتر از سایر حوزه ها و ژانرهای نمایشی درگیر ضعفهای پردازش زبان هستند.شاید ضرورتهای محتوایی متون دفاع مقدس و همچنین اهمیت بیشتری که نویسندگان اینگونه آثار به محتوای کارشان می دهند باعث شده باشد که ساختار گفتاری نمایشنامه هایشان دچار چنین ضعفهایی باشد.اما بهر حال، مهمترین مسئله در زمینه ادبیات نگارش درام دفاع مقدس این است که زبان مثل هر عنصر و جزء دیگر باید به دقت مورد توجه و پرداخت قرار گرفته و بدان اهمیت داده شود.